กรมการข้าวนำคณะสื่อมวลชนสัญจรศึกษาดูงาน โครงการเสริมสร้างศักยภาพการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวของศูนย์ข้าวชุมชน ณ จังหวัดปราจีนบุรี และจังหวัดฉะเชิงเทรา

วันที่ 15-16 กรกฎาคม 2568 กรมการข้าวได้จัดกิจกรรมสื่อมวลชนสัญจร ลงพื้นที่ศึกษาดูงานด้านการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวคุณภาพดีของศูนย์ข้าวชุมชนในพื้นที่จังหวัดปราจีนบุรีและจังหวัดฉะเชิงเทรา ซึ่งเป็นการดำเนินงานของกรมการข้าวภายใต้โครงการเสริมสร้างศักยภาพการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวของศูนย์ข้าวชุมชน ณ ศูนย์ข้าวชุมชนตำบลรอบเมือง อำเภอเมืองปราจีนบุรี จังหวัดปราจีนบุรี และศูนย์ข้าวชุมชนนาข้าวบ้านหนองปรือ ตำบลเขาหินซ้อน อำเภอพนมสารคาม จังหวัดฉะเชิงเทรา โดยมีเป้าหมายเพื่อเผยแพร่ผลการดำเนินงานตามโครงการเสริมสร้างศักยภาพการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวของศูนย์ข้าวชุมชน และส่งเสริมให้เกษตรกรชาวนาได้เข้าถึงแหล่งผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวพันธุ์ดีเพิ่มมากขึ้น

นายชัยยพล ชาวเมืองสีวสุ ประธานศูนย์ข้าวชุมชนตำบลรอบเมือง เปิดเผยว่า ศูนย์แห่งนี้จัดตั้งขึ้นเมื่อปี 2544 ปัจจุบันมีสมาชิกจำนวน 20 ราย ครอบคลุมพื้นที่เพาะปลูกข้าวกว่า 3,500 ไร่ โดยตลอดระยะเวลาที่ผ่านมา กลุ่มได้พัฒนารูปแบบการดำเนินงานอย่างต่อเนื่อง ทั้งในด้านการจัดตั้งเป็นศูนย์ข้าวชุมชน วิสาหกิจชุมชน และห้างหุ้นส่วนจำกัด (หจก.) ชาวเมืองสีวสุ ซึ่งทั้งหมดนี้มีเป้าหมายร่วมกันในการยกระดับคุณภาพการผลิตข้าวของเกษตรกรในพื้นที่ ในส่วนพันธุ์ข้าวที่เพาะปลูก ได้แก่ กข45, กข85, กข89 ซึ่งเป็นพันธุ์ที่เหมาะสมกับสภาพพื้นที่และความต้องการของตลาด

โดยศูนย์ฯ ได้วางแผนการผลิตอย่างเป็นระบบ ทั้งด้านการบริหารจัดการภายใน การพัฒนาเครือข่ายความร่วมมือ และการวางแผนการตลาด เพื่อให้เกิดความต่อเนื่องของกระบวนการผลิตและการกระจายผลผลิตอย่างยั่งยืน นอกจากนี้ ศูนย์ฯ ยังให้ความสำคัญกับการนำเทคโนโลยีสมัยใหม่มาเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต อาทิ การใช้รถดำนา 8 แถว เพื่อกำจัดข้าววัชพืชอย่างรวดเร็ว การใช้รถหยอดข้าวแทนแรงงานคนเพื่อลดต้นทุนและเวลา การใช้โดรนทางการเกษตรช่วยเพิ่มประสิทธิภาพในการทำงาน การใช้เครื่องอัดฟางและเครื่องสับย่อยฟางข้าวเพื่อลดการเผาตอซัง รวมถึงการนำเครื่องผสมปุ๋ยนาข้าวอัตโนมัติ และเครื่องบรรจุข้าวเปลือกมาใช้งาน เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในกระบวนการตลอดห่วงโซ่การผลิต ทั้งนี้ แผนการปลูกข้าวของศูนย์ฯ จะเริ่มในช่วงปลายเดือนเมษายนถึงมิถุนายน ขึ้นอยู่กับสภาพฝนฟ้าอากาศ และจะเก็บเกี่ยวผลผลิตในช่วงปลายพฤศจิกายนถึงเดือนธันวาคมของทุกปี

ด้านนายเชิดศักดิ์ แสงศรี ประธานศูนย์ข้าวชุมชนนาข้าวบ้านหนองปรือ อำเภอพนมสารคาม จังหวัดฉะเชิงเทรา เปิดเผยว่า ศูนย์ข้าวชุมชนแห่งนี้ก่อตั้งมาเป็นระยะเวลา 4 ปี ปัจจุบันมีสมาชิกจำนวน 21 ราย โดยได้รับการสนับสนุนจากโครงการลดต้นทุนการผลิตของกรมการข้าว ตั้งแต่ปี 2567 ส่งผลให้กลุ่มมีความเข้มแข็งด้านเทคโนโลยี โดยมีเครื่องจักรกลการเกษตรที่สำคัญ ได้แก่ เครื่องอบลดความชื้นเมล็ดพันธุ์ข้าว เครื่องคัดทำความสะอาดเมล็ดพันธุ์ข้าว โดรนสำหรับหว่านปุ๋ย  และรถไถ 1 คัน ซึ่งสามารถช่วยสนับสนุนการทำนาให้เกษตรกรทำนาได้ตามฤดูกาล โดยมีการจองคิวการใช้งานอย่างเป็นระบบ ซึ่งจะช่วยเพิ่มประสิทธิภาพในการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าว ลดความสูญเสียจากสภาพอากาศที่ไม่แน่นอน และลดการพึ่งพาแรงงานในช่วงฤดูเพาะปลูก จากเดิมที่สมาชิกกลุ่มต้องซื้อเมล็ดพันธุ์จากร้านค้าภายนอก

ปัจจุบันศูนย์สามารถผลิตเมล็ดพันธุ์คุณภาพได้ด้วยตนเอง ในปีนี้นับเป็นปีที่ 2 ที่ศูนย์ข้าวชุมชนนาข้าวบ้านหนองปรือ ได้รับการสนับสนุนจากกรมการข้าว โดยวิธีการคัดเลือกเมล็ดพันธุ์ของกลุ่มเริ่มต้นจากการคัดเลือกแปลงเกษตรที่มีผลผลิตดีและได้มาตรฐาน เมื่อเก็บเกี่ยวแล้วจะนำข้าวเข้าเครื่องอบและคัดแยกสิ่งเจือปน จากนั้นส่งตรวจวิเคราะห์มาตรฐานเมล็ดพันธุ์ข้าว หากผ่านเกณฑ์ จะนำกลับมาเป็นเมล็ดพันธุ์จำหน่าย ส่วนที่เหลือจะนำมาแปรรูปเป็นข้าวสารบริโภคหรือจำหน่าย โดยมีโรงสีชุมชนรองรับ และจะขยายผลไปสู่การแปรรูปเป็นข้าวสารจำหน่ายภายใต้กลุ่ม เป็นข้าวปลอดสารเคมี ไม่ใช้ยาฆ่าแมลง และในอนาคตทางกลุ่มมีแผนพัฒนาต่อยอดด้านการตลาด ผลักดันให้เกิดการสร้างแบรนด์และบรรจุภัณฑ์ของกลุ่ม เพื่อยกระดับผลิตภัณฑ์ของชุมชนให้เข้าถึงตลาดผู้บริโภคในวงกว้างมากยิ่งขึ้น

“ก่อนหน้านี้ เราใช้พัดลมในการเป่าข้าว ทำให้คัดเมล็ดพันธุ์ได้ไม่ดีนัก แต่เมื่อได้รับเครื่องคัดทำความสะอาดเมล็ดพันธุ์ข้าวก็สามารถผลิตเมล็ดพันธุ์ที่มีคุณภาพได้เทียบเท่ากับที่จำหน่ายในท้องตลาด” นายเชิดศักดิ์กล่าว

กิจกรรมนำคณะสื่อมวลชนสัญจรเพื่อศึกษาดูงานในครั้งนี้ นับเป็นส่วนหนึ่งของการดำเนินงานที่สอดคล้องกับนโยบายของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ในการส่งเสริมให้ศูนย์ข้าวชุมชนเป็นกลไกหลักในการพัฒนาเกษตรกรรมไทย โดยเฉพาะด้านการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวคุณภาพ ทั้งในระดับพื้นที่และระดับประเทศ พร้อมสร้างความเชื่อมั่นแก่เกษตรกรและประชาชนทั่วไปในระบบการผลิตเมล็ดพันธุ์ของศูนย์ข้าวชุมชน

กรมการข้าว จัดกิจกรรมสื่อมวลชนสัญจร พาไปชมศูนย์ข้าวชุมชนดีเด่น ภายใต้ “โครงการเสริมสร้างศักยภาพการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวของศูนย์ข้าวชุมชน” ในวันที่ 22 – 23 สิงหาคม 2567 ณ จังหวัดขอนแก่นและจังหวัดมหาสารคาม กับ 4 ศูนย์ข้าวชุมชน ประกอบด้วย ศูนย์ข้าวชุมชนบ้านดอนหัน ศูนย์ข้าวชุมชนตำบลใหม่นาเพียง ศูนย์ข้าวชุมชนบ้านดงน้อย และศูนย์ข้าวชุมชนบ้านเก่าน้อย พร้อมฟังแนวทางการรวมกลุ่มดำเนินงานของศูนย์ข้าวชุมชนที่ทำให้ประสบความสำเร็จ จากประธานกลุ่มดังกล่าว ในเรื่องของการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวคุณภาพดี เพื่อยกระดับนำไปสู่การผลิตสินค้าเกษตรมูลค่าสูง อีกทั้งกรมการข้าวยังช่วยส่งเสริม การใช้เทคโนโลยีสมัยใหม่ เพื่อเพิ่มศักยภาพการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวที่ได้มาตรฐาน ลดต้นทุนการผลิต สู่การพัฒนาต่อยอดผลิตภัณฑ์ข้าว

นายชิษณุชา บุดดาบุญ รองอธิบดีกรมการข้าว เผยว่า กรมการข้าว ได้จัดกิจกรรมสื่อมวลชนสัญจร ภายใต้ “โครงการเสริมสร้างศักยภาพการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวของศูนย์ข้าวชุมชน”เพื่อนำสื่อมวลชนแขนงต่างๆ ได้มารับทราบผลความสำเร็จที่มาจากการเข้าร่วมโครงการฯ ดังกล่าว กับกรมการข้าวเนื่องจากศูนย์ข้าวชุมชน เป็นองค์กรชาวนาที่กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ได้สนับสนุนการจัดตั้งขึ้น ตั้งแต่ปี 2543 ปัจจุบันได้ดำเนินการภายใต้ระเบียบกรมการข้าวว่าด้วยศูนย์ข้าวชุมชน พ.ศ. 2566 เพื่อเป็นแหล่งผลิตและกระจายเมล็ดพันธุ์ข้าวคุณภาพดีในชุมชน สร้างเครือข่ายที่เข้มแข็งและพึ่งพาตัวเองได้ เพื่อเป็นศูนย์กลางในการพัฒนาการผลิตข้าวและชาวนาอย่างยั่งยืน สามารถยกระดับการบริหารจัดการข้าวตลอดระบบห่วงโซ่การผลิตและการตลาดข้าวอย่างครบวงจร

ปัจจุบันมีศูนย์ข้าวชุมชนขึ้นทะเบียนกับกรมการข้าวแล้ว จำนวน 4,745 แห่ง ใน 75 จังหวัดทั่วประเทศ    (ข้อมูล ณ วันที่ 1 ส.ค.67) ศูนย์ข้าวชุมชนดังกล่าว ยังคงมีการดำเนินงานกิจกรรมต่อเนื่องในลักษณะการบริหารจัดการแบบชุมชนมีส่วนร่วม “โดยชาวนา เพื่อชาวนา” ภายใต้การกำกับดูแลโดยกรมการข้าว จึงมีการจัดกิจกรรมดังกล่าว เพื่อเยี่ยมชม 4 ศูนย์ข้าวชุมชนต้นแบบ ประกอบด้วย

ศูนย์ข้าวชุมชนบ้านดอนหัน ด้าน นายคณาธิป ไพศรี ประธานศูนย์ข้าวชุมชนบ้านดอนหัน อำเภอแวงใหญ่ จังหวัดขอนแก่น กล่าวว่า ศูนย์ข้าวชุมชนบ้านดอนหัน เริ่มก่อตั้งเมื่อวันที่ 15 กุมภาพันธ์ 2558 ขึ้นทะเบียนศูนย์ข้าวชุมชน เมื่อวันที่ 13 กันยายน 2560 สมาชิกทั้งหมด 63 ราย มีพื้นที่ทั้งหมด 864 ไร่ ผลผลิตทั้งหมด 345,600 ตัน จากการเข้าร่วมโครงการฯ ในปี 2563 ได้รับการสนับสนุนเมล็ดพันธุ์ข้าวคุณภาพดี เพื่อเป็นหัวเชื้อในการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวในชุมชนต่อเนื่อง 3 ปี พันธุ์ข้าวที่ปลูก พันธุ์ขาวดอกมะลิ 105 รวมถึงได้รับการถ่ายทอดเทคโนโลยีสมัยใหม่ เครื่องจักรกลการเกษตรในการผลิตข้าวคุณภาพ และการบริหารจัดการกลุ่มที่ดี ทำให้สามารถเพิ่มมูลค่าพัฒนาศักยภาพในการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าว และข้าวอินทรีย์คุณภาพดี แปรรูปจำหน่ายผ่านช่องทางออนไลน์ เช่น Shoppy สร้างรายได้มากขึ้น

ศูนย์ข้าวชุมชนตำบลใหม่นาเพียง ด้าน นายไพศาล ผาจันดา ประธานศูนย์ข้าวชุมชนตำบลใหม่นาเพียง บ้านถลุงเหล็ก จังหวัดขอนแก่น กล่าวว่า การก่อตั้งศูนย์ข้าวชุมชนตำบลใหม่นาเพียง เมื่อปี พ.ศ. 2544  เริ่มต้นจากกลุ่มที่มีความโดดเด่นด้านการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวในชุมชน จึงได้ขึ้นทะเบียนศูนย์ข้าวชุมชนกับกรมการข้าว เมื่อวันที่ 13 กันยายน 2560 มีสถานที่ตั้งใน หมู่ 7 บ้านถลุงเหล็ก ตำบลใหม่นาเพียง อำเภอแวงใหญ่ จังหวัดขอนแก่น สมาชิกทั้งหมด 60 ราย จากศักยภาพการผลิตพันธุ์ข้าวขาวดอกมะลิ 105 ถึง 1,700 ไร่ ต่อปี  และด้วยรางวัลการันตีกลุ่มผู้ผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวดีเด่น ในปี 2566 และรางวัลที่ 2 ในการประกวดศูนย์ส่งเสริม และผลิตพันธุ์ข้าวชุมชนดีเด่น ประเภทข้าวหอมมะลิ ในปี 2567 ทำให้มีความพร้อมนำข้าวคุณภาพส่งออกไปยังต่างประเทศ  ด้วยการนำอุปกรณ์เครื่องมือ เครื่องจักรกลการเกษตรที่ทันสมัย มาช่วยลดต้นทุนการผลิต และมีการเสริมสร้างความรู้แก่ชาวนา ทั้งในด้านการรวมกลุ่มการจำหน่ายเมล็ดพันธุ์ข้าว และผลิตภัณฑ์แปรรูปข้าวเป็นสินค้า เช่น ข้าวฮาง สบู่ น้ำข้าวกล้องงอก และกรมการข้าวได้ถ่ายทอดความรู้เป็นที่ปรึกษาให้กับเกษตรกรสำหรับระบบควบคุมภายในมาตรฐานอินทรีย์ต่างประเทศ เพื่อการส่งออกข้าวที่มีประสิทธิภาพต่อไป

ศูนย์ข้าวชุมชนบ้านดงน้อย ด้าน นายวิชัย เผิ่งจันดา ประธานศูนย์ข้าวชุมชนบ้านดงน้อย อำเภอนาดูน จังหวัดมหาสารคาม กล่าวว่า ศูนย์ข้าวชุมชนบ้านดงน้อย ก่อตั้งเมื่อปี 2560 ขึ้นทะเบียนศูนย์ข้าวชุมชน เมื่อวันที่ 25 กรกฎาคม 2560 มีสมาชิกจำนวน 52 ราย พื้นที่ทั้งหมด 1,015 ไร่ ได้รับการสนับสนุนให้ใช้เทคโนโลยีสมัยใหม่ เครื่องจักรกลการเกษตรเพื่อเพิ่มศักยภาพในการผลิตข้าวของศูนย์ข้าวชุมชนบ้านดงน้อย ทำให้มีศักยภาพในการผลิตข้าวขาวดอกมะลิ 105 ได้ผลผลิต 412 กิโลกรัม/ไร่ และได้รับรองมาตรฐานข้าวอินทรีย์ 3 ปี (อินทรีย์ล้านไร่) พร้อมจำหน่ายผลิตภัณฑ์แปรรูปข้าว รวมถึงเป็นศูนย์เรียนรู้การเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตสินค้าเกษตร

ศูนย์ข้าวชุมชนบ้านเก่าน้อย ด้าน นายบุญทอม บุญยรัตน์ ประธานศูนย์ข้าวชุมชนบ้านเก่าน้อย กล่าวว่า วิสาหกิจชุมชนศูนย์ข้าวชุมชนบ้านเก่าน้อย ตั้งอยู่เลขที่ 65 หมู่ที่ 2 ตำบลหนองบัวแก้ว อำเภอพยัคฆภูมิพิสัย จังหวัดมหาสารคาม อยู่ในเขตทุ่งกุลาร้องไห้ จัดตั้งขึ้นโดยสำนักงานเกษตร จังหวัดมหาสารคาม เริ่มก่อตั้งขึ้นเมื่อวันที่ 1 มีนาคม พ.ศ. 2551 ภายใต้ชื่อ “ศูนย์ข้าวชุมชนบ้านเก่าน้อย” มีสมาชิกจำนวน 75 ราย มีพื้นที่ทำนา 1,470 ไร่ ต่อมาได้เข้าร่วมกิจกรรมหลักเสริมสร้างศักยภาพการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวของศูนย์ข้าวชุมชน ภายใต้โครงการระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ ปี 2563 จากการกำกับดูแลของศูนย์วิจัยข้าวขอนแก่น ได้ส่งเสริมให้ชาวนาในพื้นที่อำเภอพยัคฆภูมิพิสัย จังหวัดมหาสารคาม ได้ใช้เมล็ดพันธุ์ข้าวที่ดี ซึ่งทำให้ช่วยลดต้นทุนการผลิต และผลผลิตต่อไร่สูงขึ้น สามารถยกระดับผลผลิตข้าว และคุณภาพข้าวเปลือกหอมมะลิทุ่งกุลาร้องไห้ สูงขึ้น ทั้งยังเป็นการรักษาภูมิปัญญาดั้งเดิม สร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชน ทางศูนย์วิจัยขอนแก่น ได้สนับสนุนเมล็ดพันธุ์ข้าว เครื่องคัดบรรจุเมล็ดพันธุ์ข้าว ข้าวสารและข้าวกล้อง และถ่ายทอดองค์ความรู้ในด้านข้าว อาทิเช่น การยกระดับโรงสีข้าวให้ผลิตตามมาตรฐาน GMP และประชุมภาคีเครือข่าย เพื่อขับเคลื่อนโครงสร้างของกลุ่มนาแปลงใหญ่    ให้ประสบความสำเร็จในการผลิตข้าวพันธุ์คุณภาพดี รวมถึงยังมีการผลิตข้าวอินทรีย์ตามหลักเกณฑ์และเงื่อนไขในการรับรองระบบการผลิตข้าวอินทรีย์ ตั้งแต่การเตรียมแปลง การปลูก การเก็บเกี่ยว จนถึงการเก็บรักษา

สำหรับ“โครงการเสริมสร้างศักยภาพการผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวของศูนย์ข้าวชุมชน” โดยสำนักส่งเสริมการผลิตข้าว ที่กรมการข้าวได้ดำเนินการต่อเนื่องจากปี 2563 เป็นต้นมา ได้ทำให้ศูนย์ข้าวชุมชน เป็นแหล่งผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวคุณภาพดี ด้วยองค์ความรู้ด้านการผลิตข้าว เทคโนโลยีสมัยใหม่ ที่ได้ส่งมอบให้ชาวนา ทำให้เพิ่มศักยภาพ การผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวได้มาตรฐาน ลดต้นทุนการผลิต ส่งเสริมการผลิตข้าวอินทรีย์ ชาวนาไทยผลิตข้าวได้อย่างมีประสิทธิภาพ มีความปลอดภัย มีรายได้เพิ่มขึ้น ซึ่งจะช่วยประหยัดแรงงาน และลดต้นทุนการผลิต และสร้างเครือข่ายการทำนาได้อย่างยั่งยืน